تبلیغات
طوبی سلماس - كاهش ضایعات محصولات باغی در دوره پس از برداشت

امروز:

كاهش ضایعات محصولات باغی در دوره پس از برداشت

» نوع مطلب : بررسی های كشاورزی ،

مقدمه

توسعه روز افزون جمعیت نیاز به تأمین غذا را روز به روز افزایش میدهد. به منظور افزایش تولید و رفع هر چه بیشتر مایحتاج بشر راهكارهای مختلفی چون افزایش سطح زیر كشت، افزایش عملكرد در واحد سطح، دستیابی به ارقام برتر، مدیریت عملیات زراعی شامل دفع آفات و بیماریها، آبیاری، تغذیه،  هرس و غیره وجود دارد. در این بین یكی از راهكارها كه به دست فراموشی سپرده شده است و كمتر مورد توجه قرار می گیرد كاهش ضایعات پس از تولید است كه محققین به این بخش اصطلاح «‌برداشت مخفی» را اختصاص داده اند. محصولات باغی (شامل كلیه میوه ها، سبزی ها و گل و گیاهان زینتی) بدلیل بالا بودن درصد رطوبتشان و ماهیت فیزیولوژیكی خاصی كه دارند طبیعتا دارای ضایعات بیشتری پس از برداشت میباشند كه گاهی بسته به نوع محصول ممكن است تا 60% محصول تولیدی به این طریق از دایره مصرف خارج شود. عوامل متفاوتی هم در دوره قبل از برداشت و هم در دوره پس از برداشت در شدت این پدیده مؤثر هستند. برخی از این عوامل تحت كنترل بوده و انسان قادر است آنها را به نحو صحیح تحت تاثیر قرار داده و بدین وسیله ضایعات را به حداقل برساند.

انتخاب رقم

عملیات زراعی و شرایط آب و هوایی قبل از برداشت نقش مهمی در سرعت فرآیندهای فیزیولوژیكی محصول برداشت شده دارد ولی در این بین نقش رقم یا كولتیوار نیز بسیار مهم است. موفقیت در انجام عملیات پس از برداشت بستگی زیادی به ماهیت فیزیولوژیكی محصول دارد. عكس العمل محصولات باغبانی به شرایط انبارداری علی رقم بقیه صفات تحت تأثیر انتخاب طبیعی و انتخاب انسانی نبوده است. اخیراً در برنامه های اصلاحی محصولات باغی، صفات مرتبط با فیزیولوژی پس ازبرداشت محصول مورد توجه زیادی قرار گرفته است كه مهمترین آنها عبارتند از:

- قابلیت خوب جابجایی و كاهش نرم شده میوه در طی رسیدن  بخصوص در گوجه فرنگی. این عمل  با تأثیر بر آنزیم پلی گالاكتوروناز و با استفاده از مهندسی ژنتیك صورت گرفته است.

- مقاومت به سرمازدگی در طی انبارداری خصوصا در سیب، آوكادو، موز، خیار، هلو و گوجه فرنگی.

- مقاومت به اسكالد در سیب كه تحت كنترل فرآیند اكسیداسیون آلفا فارنزن است. تحقیقات نشان داده است كه یك ژن در بروز این عارضه دخالت دارد.

- مقاومت به انبارداری در اتمسفر كنترل شده، غلظت بالای دی اكسید كربن و غلظت كم اكسیژن در مورد توت فرنگی دو گروه از ارقام بر اساس محصولات حاصل از تخمیر مانند استالدیید و اتانول وجود دارند. ارقام آناپولیس  و كاوندیش  در غلظت بالای دی اكسید كربن، استالدیید و اتانول بسیار كمی تولید مینمایند در حالیكه  ارقام كنت  و هانوی  در اثر نگهداری در غلظت بالای دی اكسید كربن اتانول و استالدیید بیشتری تولید مینمایند و ضایعات آنها بیشتر است. بنابراین در انتخاب رقم باید توجه خاصی را مبذول داشت چرا كه در صورت نامناسب بوده رقم انتخاب شده با شرایط و اهداف تولید ممكن است بقیه عملیات باغبانی تأثیر ناچیزی بر كاهش ضایعات داشته باشد.

شدت نور

شدت نور مناسب نه تنها در افزایش تولید و تكثیر در محصول مؤثر است بلكه از بروز عوارض فیزیولوژیكی خاصی چون آفتاب سوختگی نیز جلوگیری میكند. این عارضه در گوجه فرنگی بسیار شایع بوده و بخش قابل توجهی از محصول را دچار آسیب میكند. در شرایطی كه شدت نور زیاد است پرورش گوجه فرنگی بصورت داربستی توصیه نمیگردد. بعلاوه در این شرایط بهتر است از ارقامی كه دارای برگ بیشتری میباشند استفاده نمود تا با سایه اندازی برگها برروی میوه ها شیوع این عارضه كاهش یابد. میوه آفتاب سوخته گوجه فرنگی نه تنها قابلیت نگهداری خوبی ندارد بلكه آن را نمیتوان به خوبی بصورت مصنوعی رساند. نمونه بارز دیگری از تأثیر نور را می توان در میزان ویتامین ث و میزان ماده خشك محصول مشاهده نمود. با افزایش شدت نور در دامنه بهینه میزان ویتامین ث محصول افزایش می یابد.

آبیاری

چون در صد بالایی از وزن محصولات باغی را آب تشكیل میدهد، تأمین آب نه تنها در افزایش تولید مؤثر است بلكه با بهینه سازی تأمین آب میتوان عوارض فیزیولوژیكی خاص چون پوسیدگی گلگاه در گوجه فرنگی، لكه تلخی در سیب وTip burn  در كاهورا كاهش داد. در مورد لكه تلخی سیب باید اشاره نمود كه دقت در انجام عملیات آبیاری كه منجر به توزیع مناسبتر كلسیم در میوه میگردد خصوصا در مراحل پایانی رشد از راهكارهای اساسی كاهش این عارضه میباشد. آبیاری بارانی علاوه بر افزایش راندمان مصرف آب منجر به بهبود میوه ها از نظر عوارض اشاره شده خواهد شد.

مدیریت تغذیه

تغذیه صحیح محصولات باغی نقش مهمی در كاهش ضایعات و بهبود كیفیت محصول تولیدی و عمر انباری محصولات برداشت شده دارد. در این بین ازت، فسفر، پتاسیم، كلسیم، بور، مس و مولیبدن از اهمیت زیادی برخوردارند. ازت بیش از حد نه تنها عدم تعادل اسید آمینه های ضروری و بالطبع عدم تعادل پروتئین را در پی خواهد داشت بلكه مشكلات عدیده ای چون تجمع نیترات و كاهش میزان ویتامین ث را نیز ایجاد میكند. عوارض فیزیولوژیكی چون توخالی شدن كلم بروكلی، كاهش وزن سیب زمینی شیرین در انبار و كاهش عطر و طعم كرفس در نتیجه  مصرف ازت بیش از حد است. در كاهو ازت بیش از حد نه تنها منجر به تجمع نیترات گشته و مصرف آن مشكلات خاصی چون بیماری متهموگلوبینیا را ایجاد میكند بلكه باعث كاهش وزن خشك محصول و كاهش عمر انباری كاهو خواهد شد.

در توت فرنگی نیز كود ازته در سفتی بافت میوه در طی انبارداری مؤثر است. تیمار ازت همچنین بر مواد جامد قابل حل تاثیر قابل توجهی داشته و با افزایش ازت از 126 به 225 كیلو گرم در هكتار مواد جامد قابل حل كاهش می یابد. بسیاری از عوارض دیگر كه در طی انبارداری منجر به افزایش ضایعات میگردد را میتوان با تیمار كلسیم برطرف نمود. برای مثال لكه تلخ در سیب، Tip burn در سبزیجات برگی و پوسیدگی گلگاه در محصولات خانواده سیب زمینیان و Black heart  در كرفس را میتوان اشاره نمود. بنابراین لازم است در طی رشد محصول و همچنین در دوره قبل از برداشت بر اساس اصول علمی نسبت به توصیه كودی اقدام نمود تا نه تنها عملكرد مطلوبی حاصل گردد بلكه كیفیت محصول تولیدی و عمر انباری آن نیز افزایش یابد.

زمان برداشت

زمان برداشت صحیح محصولات باغی نقش مهمی در عمر انباری و كاهش ضایعات آنها دارد. در طی تكامل فیزیولوژیك میوه ها و سبزیها تغییرات قابل توجه فیزیكی و بیوشیمیایی در محصول صورت میگیرد. برای مثال میتوان به كاهش سفتی بافت، افزایش فعالیت آنزیم پلی گالاكتوروناز، افزایش پكتین محلول، تغییر در اسیدیته قابل تیتر، مواد جامد محلول و شدت تنفس اشاره نمود. چنانچه محصول دیرتر از زمان مناسب برداشت شود نه تنها عمر انباری آن كاهش می یابد بلكه ضایعات آن در طی حمل و نقل و جا به جایی افزایش خواهد یافت. این پدیده خصوصاً در محصولات كلیماكتریك بارز است و چنانچه محصول زودتر از موقع برداشت گردد كیفیت مناسبی را نخواهد داشت و در طی رساندن مصنوعی ممكن است به آن نتیجه دلخواه نرسیم. بنابراین در مورد كلیه محصولات باغی تعیین زمان مناسب برداشت یكی از فاكتورهای مهم در كاهش ضایعات به حساب می آید. زمان مناسب برداشت را  میتوان با آزمایشاتی چون سفتی بافت، نسبت قند به اسید، تعداد روز پس از گلدهی كامل و حتی واحدهای گرمایی گرفته شده توسط محصول تعیین نمود. در مورد محصولات مختلف یك یا بیش از یك  معیار مورد استفاده قرار میگیرد و برای هر محصول استانداردهایی نیز تعریف شده است. در ایران به این عامل مهم كمتر توجه شده است در حالی كه در كشورهای دیگر چنانچه محصول زودتر یا دیرتر از موقع برداشت گردد نه تنها اجازه فروش به آن داده نمی شود بلكه تولید كننده آن محصول جریمه خواهد. با توجه به مطالب فوق لازم است در هر منطقه و برای هر محصول عملیات برداشت با توجه به معیارهای صحیح صورت گیرد.

تیمارهای  پیش سرما دهی

عملیات پیش سرما دهی نقش بسیار مفیدی در افزایش عمر انباری و كاهش ضایعات محصولات باغی دارد. تأثیر این عملیات بر برخی محصولات مانند توت فرنگی بسیار بارز بوده و ضایعات این محصول را شدیداً كاهش میدهد. در ایران به جز موارد جزئی (خصوصاً در مورد توت فرنگی كه بصورت استفاده از كانتینرهای یخچال دار بلافاصله پس از برداشت است و همچنین بطور تجربی در مورد برخی محصولات مانند انگور آنرا بصورت كاملا ابتدایی انجام میدهند كه گاهی با مشكلات زیادی روبرو خواهند شد) عملیات پیش سرمادهی غالبا صورت نمیگیرد. انتخاب روش سرد كردن مقدماتی شامل استفاده از آب سرد ، هوای سرد ، یخ  و خلا  بستگی زیادی به ماهیت فیزیولوژیكی محصول داشته و در صورت انتخاب نادرست نه تنها عمر انبارداری محصول افزایش نخواهد یافت بلكه ضایعات محصول شدیدا زیاد خواهد شد. ایجاد تجهیزات مناسب به منظور انجام این عملیات در دوره پس از برداشت ضروری است. تحقیقات نشان داده است كه تعلل در انجام این عملیات جایز نیوده و با تاخیر در انجام عملیات پیش سرمادهی، درصد محصول قابل فروش كاهش می یابد. بنابراین لازم است به منظور افزایش عمر انباری و كاهش ضایعات پس از برداشت و همچنین كاهش بار سردخانه بلافاصله پس از برداشت محصول را با استفاده از روش مناسب خنك نمود.

كنترل عوارض پاتولوژیكی

بخش زیادی از محصولات باغبانی بدلیل حمله عوامل بیماریزا به محصول برداشت شده از حلقه مصرف خارج میشوند. خسارت برخی از بیماریها به حدی زیاد است كه گاهی تمام محصول دور ریخته میشود. حمله عوامل بیماریزا اغلب بدنبال صدمات فیزیكی صورت میگیرد ولی تعداد كمی از قارچها وجود دارند كه به بافتهای سالم نیز حمله برده و شرایط را برای توسعه بقیه عوامل بیماریزا هموار میسازند. معمولاً میوه برداشت شده مقاومت قابل توجهی نسبت به عوامل بیماریزا دارد ولی با آغاز رسیدگی،      میوه ها به این عوامل حساس میگردند. بین میزان تركیبات فنلی و مقاومت به بیماریها یك همبستگی مثبت وجود دارد. این در حالی است كه میزان زیاد تركیبات فنلی سودمند نبوده و باعث ایجاد مزه گس و قهوه ای شدن بافت در اثر اكسیداسیون خواهد شد. یكی از اهداف اصلاحی به طریق بیوتكنولوژی، رسیدن به حدی از تركیبات فنلی است كه نه تنها منجر به ایجاد مقاومت گردد بلكه از نظر گسی و قهوه ای شدن، كیفیت میوه در حد مطلوب حفظ گردد.

اگر چه استفاده از تركیبات شیمیایی میتواند ضایعات حاصل از عوامل پاتولوژیكی را كاهش دهند ولی روز به روز به دلیل عوارض جانبی این مواد مصرف آنها محدود میشود. اخیراً روشهای غیر شیمیایی چون استفاده از اشعه گاما، نور فرابنفش، گرما درمانی و همچنین استفاده از تركیبات طبیعی مانند اسانسهای گیاهی توسعه یافته اند. در ایران چنین عملیاتی هنوز در حد ابتدایی و در مراحل اولیه تحقیق قرار دارند. چنین راهكارهایی به همراه رعایت اصول بهداشتی در طی رشد و نمو كه منجر به كاهش بار میكروبی محصول خواهد شد میتوانند در كاهش ضایعات حاصل از حمله عوامل بیماریزا نقش مؤثری را ایفا نمایند.

تكنولوژی انبارداری

شرایط انبارداری نقش بسیار مهمی در افزایش نگهداری محصولات باغی و كاهش ضایعات دارد. با استفاده از تكنولوژی محیطی انبارداری میتوان ضایعات محصولات باغی را به حداقل رساند. انبارداری در اتمسفر كنترل شده  و استفاده از  انبارهای كم فشار  با تاثیر بر فرآیندهای تنفس و تولید اتیلن عمر نگهداری محصولات و ضایعات محصولات باغی در طی انبارداری را كاهش میدهد. انبارهای موجود در ایران غالباً بسیار قدیمی و ابتدایی میباشند. در انبارهای موجود در ایران هیچ كنترلی بر غلظت اكسیژن، دی اكسید كربن و اتیلن صورت نمیگیرد. تنها عواملی چون رطوبت و دما كنترل میگردد. در چنین شرایطی نه تنها امكان نگهداری میوه های حساس و خصوصا میوه های تابستانه و سبزیجات وجود ندارد بلكه ضایعات محصولات نگهداری شده نیز بسیار زیاد خواهد بود. در چنین شرایطی انبارداری صرفاً به انواع محدودی از میوه و سبزی (سیب، گلابی، سیب زمینی و پیاز) محدود شده است. به منظور كاهش ضایعات ناشی از عدم وجود انبارهای مناسب لازم است سردخانه ها و انبارهایی با استانداردهای جهانی مانند انبارهای با اتمسفر كنترل شده و انبارهای كم فشار احداث گردد ویا انبارهای موجود از نظر تأسیسات كنترل كننده عوامل مهم مانند اكسیژن، دی اكسید كربن و اتیلن تجهیز گردند تا بتوان سبزیجات، میوه های تابستانه و میوه های حساس را بخوبی انبار نمود. با توجه به هزینه های سنگین احداث سردخانه های مناسب و پیشرفته نقش دولت در سرمایه گذاری در این بخش اجتناب ناپذیر خواهد بود.

تكنولوژی بسته بندی

یكی از راهكارهای دیگر كاهش ضایعات محصولات باغی در دوره پس از برداشت بسته بندی است. بسته بندی علاوه بر نقشی كه در بازاریابی محصول دارد در جلوگیری از ضایعات و كاهش ضایعات محصولات برداشت شده نیز بسیار موثر است. با استفاده از تكنولوژیهای مدرنی چون بسته بندی با اتمسفر متغیر ، شرینك راپ  و غیره میتوان ضایعات محصولات باغی را به حداقل رساند. اخیراً MAP با غلظت اكسیژن بالا جایگزین MAP با غلظت اكسیژن كم شده است. این روش جدید تاثیر بیشتری بر آنزیمهای مضر داشته و از واكنشهای تخمیری غیر هوازی و همچنین از رشد میكروبها جلوگیری مینماید. این تكنیك بطور موفقیت آمیزی برای بسته بندی كلم گل، بروكلی، هویج، جوانه لوبیا، قارچ دكمه ای و اسفناج بكار رفته است. در ایران هنوز استفاده از این نوع بسته بندی حتی برای قارچهای خوراكی كه توجیه اقتصادی نیز دارد بطور قابل توجهی صورت نگرفته است.

جابجایی محصول

بخشی از محصولات باغی تولید شده در طی جابجایی دچار آسیب میگردند. آسیبهایی كه در طی جابجایی به محصول وارد میشود شامل خسارات ناشی از فشار، سائیدگی، ضربه و گرما خواهد بود. همانطور كه در بخش انتخاب رقم اشاره شد اصلاح ارقام مقاوم در برابر جابه جایی یكی از اهداف مهمی است كه خسارات ناشی از حمل و نقل را به حداقل میرساند. اخیراً ارقامی از گوجه فرنگی اصلاح شده اند كه در طی حمل و نقل خسارت كمی خواهند دید.

 

 


نوشته شده در : یکشنبه سیزدهم بهمن 1387  توسط : مهندس محبوب آقازاده.    نظرات() .

 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر